Trong bối cảnh môi trường kinh tế thế giới hiện nay, quá trình tiêu chuẩn hóa các hệ thống quản lý có sự phát triển cao, thể hiện qua việc các tiêu chuẩn được ban hành và áp dụng rộng rãi trên toàn thế giới. Bộ tiêu chuẩn ISO 9000 bắt đầu được giới thiệu tại Việt nam trong những năm 1990 và đã được áp dụng rộng rãi. Trong vòng 10 năm số doanh nghiệp Việt Nam đạt chứng chỉ ISO 9000 đã tăng 328 lần, từ 13 (năm 1997) lên đến 4282 (năm 2007). Trong khi đa số các nhà quản lý và nghiên cứu đồng ý rằng ISO 9000 là cần thiết cho quá trình quản lý chất lượng, bài viết sau đây trình bày khái quát một phân tích về các yếu tố tác động đến hiệu quả áp dụng ISO 9000 tại các doanh nghiệp sản xuất công nghiệp.
Nghiên cứu này tập trung vào làm rõ mối quan hệ giữa bốn yếu tố: mục đích áp dụng và chứng nhận ISO 9000, mức độ tuân thủ các nguyên tắc và yêu cầu của ISO 9000, kết quả cải tiến nhờ ISO 9000, và các khó khăn khi áp dụng ISO 9000 tại Việt nam.
1. Vai trò của ISO 9000 nhìn từ góc độ kinh tế vĩ mô
Quan hệ giữa ISO 9000 các yếu tố kinh tế vĩ mô có thể được xem xét qua phân tích tương quan giữa chứng chỉ ISO 9000, giá trị xuất khẩu, và tổng sản phẩm quốc nội (GDP nominal) tại Việt nam giai đoạn 2000-2007. Các dữ liệu trên Bảng 1 chỉ ra rằng những năm gần đây ISO 9000 có tỷ lệ tăng trưởng tương đương tỷ lệ tăng trưởng xuất khẩu của Việt nam. Để đánh giá so sánh mức độ quan trọng của ISO 9000 với khu vực ASEAN, hệ số mật độ ISO 9000 có thể được sử dụng như được tính toán theo công thức dưới đây:
Kết quả tính toán thể hiện trong Bảng 2 cho thấy mật độ ISO 9000 tại Việt nam là cao nhất khu vực ASEAN nếu sử dụng GDP để so sánh, nói cách khác mức độ quan trọng của ISO 9000 ở Việt nam cao hơn các nước ASEAN khác.
Tuy được đánh giá quan trọng như vậy, đóng góp của ISO 9000 tới giá trị xuất khẩu của Việt nam thấp hơn nhiều so với các nước trong khu vực như được thể hiện trong Bảng 3. Một chứng chỉ ISO 9000 chỉ đem lại khoảng 11 triệu đô la xuất khẩu, tức là chỉ bằng một nửa của Thái Lan hay Indonesia.
2. Hiệu quả áp dụng ISO 9000 - góc nhìn từ doanh nghiệp
Qua khảo sát các doanh nghiệp sản xuất công nghiệp đã nhận chứng chỉ ISO 9001, bốn nội dung liên quan đến việc áp dụng ISO 9000 được khảo sát dựa trên nguyên tắc ”doanh nghiệp tự đánh giá” là :
1) Mục đích áp dụng ISO 9000: doanh nghiệp tự xác định mình thuộc một trong hai nhóm sau
a) Chủ yếu nhằm nâng cao chất lượng sản phẩm và dịch vụ, cải tiến các quá trình nội bộ, nâng cao hiệu quả hoạt động của tổ chức, kiến thức, kỹ năng và năng lực của cán bộ công nhân viên.
b) Chủ yếu nhằm nâng cao hình ảnh doanh nghiệp, cải thiện sự hài lòng của khách hàng, tìm kiếm các cơ hội kinh doanh mới, mở rộng thị trường và tăng thị phần
2) Mức độ áp dụng ISO 9000 tại doanh nghiệp tuân thủ các yêu cầu của tiêu chuẩn”: do doanh nghiệp tự đánh giá thang điểm từ 1 đến 5, dựa trên kết quả đánh giá nội bộ, chứng nhận, giám sát và đánh giá của khách hàng.
3) Các kết quả kinh doanh sản xuất được cải thiện sau khi áp dụng ISO 9000: doanh nghiệp tự đánh giá mức độ cải thiện nhờ áp dụng ISO 9000 đối với 16 chỉ tiêu thuộc 4 lĩnh vực ”Thị trường và khách hàng”, ”Các chỉ tiêu tài chính”, ”Các quá trình nội bộ”, và ”Học hỏi, đổi mới và phát triển”. Mức độ cải thiện nhờ ISO 9000 được đánh giá theo thang điểm từ 1 đến 5
4) Các khó khăn khi áp dụng ISO 9000: doanh nghiệp tự đánh giá các vấn đề mà tổ chức mình gặp phải liên quan đến cam kết của lãnh đạo, thiếu nguồn lực, hiểu biết về tiêu chuẩn ISO, đào tạo...
Kết quả điều tra từ 2006 – 2008 đã nhận được phản hồi từ 250 doanh nghiệp ( tỷ lệ phản hồi đạt 40%) . Tỷ lệ thành phần giữa doanh nghiệp nhà nước, tư nhân, liên doanh, và nước ngoài lần lượt là 34.4%, 37.6%, 21%, và 11.2%. Trong số 250 doanh nghiệp, có 25.6% thuộc ngành cơ khí, 28% thuộc ngành điện-điện tử, 18.4% thuộc ngành hóa chất, 14.4% thuộc ngành dệt-may, và 13.6% thuộc ngành thực phẩm. Tổng số 250 doanh nghiệp này chiếm khoảng 5.4% tổng số doanh nghiệp Việt nam đạt chứng chỉ ISO 9001 vào thời điểm 2007.
Kết quả phân tích dữ liệu khảo sát từ 250 doanh nghiệp cho thấy 180 doanh nghiệp (chiếm 72%) áp dụng ISO 9000 với mục đích chủ yếu là hướng tới các cải tiến nội bộ (Nhóm 1), 70 doanh nghiệp (chiếm 28%) áp dung ISO 9000 chủ yếu nhằm nâng cao hình ảnh doanh nghiệp (Nhóm 2).
Về mức độ tuân thủ các yêu cầu của ISO 9001: 2000, khảo sát cho thấy doanh nghiệp đạt được kết quả cao hơn tại yêu cầu liên quan đến Quá trình tạo sản phẩm, trong khi đạt kết quả thấp tại các yêu cầu Quản lý nguồn lực. Nhóm 1 có kết quả tự đánh giá cao hơn Nhóm 2 và cả hai nhóm này đều có xu hướng tương tự như nhau (xem Bảng 4).
Quan hệ giữa việc áp dụng ISO 9000 và kết quả sản xuất kinh doanh được tiến hành thông qua phân tích tương quan (correlation analysis) và kết quả được phản ánh tóm tắt trong Bảng 2.
Từ kết quả phân tích sơ bộ cho chúng ta một số kết luận ban đầu như sau:
-
Áp dụng ISO 9000 đem lại một số cải thiện đáng kể về kết quả sản xuất kinh doanh ở doanh nghiệp, đặc biệt là trên các lĩnh vực chất lượng quá trình, năng suất lao động, và phát triển nguồn nhân lực.
-
Có bằng chứng về mối lỉên hệ giữa mức độ áp dụng và tuân thủ ISO 9000 với kết quả cải tiến sản xuất kinh doanh.
-
Mục đích áp dụng ISO 9000 là một yếu tố quan trọng tác động đến kết quả áp dụng ISO 9000 và các khó khăn gặp phải trong quá trình áp dụng ISO 9000
-
Đa số doanh nghiệp Việt nam áp dụng ISO 9000 nhằm để cải tiến nội bộ, tuy nhiên các doanh nghiệp áp dụng ISO 9000 với mục đích nâng cao hình ảnh cũng đạt được các kết quả tích cực tương đương.
-
Một số giới hạn của ISO 9000 tác động đến kết quả sản xuất kinh doanh: tác động trực tiếp đến việc mở rộng thị trường, giảm chi phí sản xuất.
3.Khuyến nghị các nội dung cần tiếp tục nghiên cứu về hiệu quả áp dụng ISO 9000
Việc đánh giá thực trạng áp dụng ISO 9000 nói riêng cũng như các hoạt động chất lượng nói chung là việc quan trọng và cần thiết khi chúng ta muốn thúc đẩy phong trào năng suất quốc gia. Có một số câu hỏi về ISO 9000 tiếp tục cần được giải đáp là:
-
Thực chất ISO 9000 đem laị kết quả trực tiếp và gián tiếp gì cho doanh nghiệp cũng như tổng thể nền kinh tế quốc dân?
-
Một doanh nghiệp (hay tập đoàn) đạt chứng chỉ ISO 9000 có lợi nhuận cao hơn và có khả năng cạnh tranh cao hơn doanh nghiệp (hay tập đoàn) khác không?
Ở mức độ vĩ mô, các nội dung về ISO 9000 cần được tiếp tục nghiên cứu là:
-
Tỷ lệ chứng chỉ ISO 9000 đối với sức cạnh tranh của quốc gia
-
Đóng góp của ISO 9000 đối với xuất khẩu
-
Vai trò của ISO 9000 đối với chất lượng sản phẩm xuất khẩu của từng ngành và tập đoàn
-
Điểm bão hòa của ISO 9000 ở cấp độ quốc gia
Ở mức độ vi mô, các nội dung về ISO 9000 cần được tiếp tục nghiên cứu là:
-
Kết quả sản xuất kinh doanh của doanh nghiệp trước và sau khi áp dụng ISO 9000
-
Tác động trực tiếp của ISO 9000 lên chất lượng sản phẩm
-
Mối quan hệ giữa chất lượng với các yếu tố khác như chi phí sản xuất, giá cả, thời gian giao hàng, môi trường
-
Các thay đổi của tổ chức để đảm bảo cho áp dụng thành công ISO 9000
Các vấn đề khác:
