Biến đổi khí hậu (BĐKH) đang được xem là vấn đề nóng bỏng nhất, có tác động toàn diện đến sự phát triển bền vững trên toàn thế giới. Do ảnh hưởng của BĐKH, thiên tai trên phạm vi toàn cầu đã, đang và sẽ xảy ra với tần suất nhiều hơn, phức tạp hơn, cường độ tăng mạnh hơn làm trầm trọng thêm mức độ ảnh hưởng của thiên tai. Ước tính hàng triệu hecta đất bị ngập, hàng chục triệu người Việt Nam có thể bị mất nhà cửa nếu nước biển dâng cao. Sản lượng lương thực có nguy cơ giảm sút lớn, đe doạ tới an ninh lương thực của nước nhà.
BĐKH là vấn đề toàn cầu và của mỗi quốc gia. Ứng phó với BĐKH vừa là vấn đề cấp bách, vừa có tính chiến lược lâu dài. Hoạt động ứng phó nhằm thích ứng với BĐKH là điều chỉnh hệ thống tự nhiên hoặc con người đối với hoàn cảnh môi trường thay đổi, nhằm giảm sự tổn thương đối với dao động và BĐKH hiện hữu hoặc tiềm tàng và tận dụng các cơ hội do nó mang lại. Hay nói cách khác, thích ứng tốt không chỉ làm giảm hậu quả tác động do BĐKH mà cũng góp phần hạn chế và giảm nhẹ BĐKH. Chiến lược thích ứng với BĐKH đã được Chính phủ xác định là trọng tâm trong chiến lược quốc gia ứng phó với BĐKH. Các hoạt động thích ứng với BĐKH không chỉ cần được triển khai ngay ở các cấp quốc gia, địa phương, các ngành mà cần được triển khai ngay từ cấp doanh nghiệp.
Đối với các doanh nghiệp để đạt được sự phát triển bền vững đóng góp vào hoạt động ứng phó với BĐKH, cần có các hoạt động thực tiễn thông qua việc sử dụng năng lượng, nguyên vật liệu một cách hiệu quả vừa nâng cao năng suất chất lượng vừa bảo vệ môi trường.
Loại bỏ lãng phí và những bất hợp lý trong quá trình sản xuất nhằm nâng cao khả năng cạnh tranh là mục tiêu hướng tới của mọi doanh nghiệp trên thế giới. Giảm thiểu lãng phí còn mang nhiều ý nghĩa hơn cho bất kỳ doanh nghiệp nào do đó cũng là một chiến lược để doanh nghiệp đó có thể thích ứng tốt hơn trong điều kiện biến đổi khí hậu toàn cầu hiện nay. Mô hình Sản xuất tinh gọn (Lean Manufacturing) hiện đang được nhiều tổ chức và doanh nghiệp nghiên cứu triển khai nhằm đạt được các mục tiêu này, là một mô hình phù hợp cho các doanh nghiệp của Việt nam.
Một ví dụ điển hình về mô hình sản xuất tinh gọn là "Hệ thống sản xuất Toyota (TPS)". Mô hình này đã được Toyota phát triển và triển khai xuyên suốt các hoạt động của công ty từ những năm 1950. Ngày nay, mô hình TPS được thừa nhận là rất hiệu quả trong quản lý các nguồn lực và cắt giảm các chi phí của quá trình sản xuất. Từ các chiến lược quản lý của mô hình TPS, chiến lược sản xuất tinh gọn ngày càng được phổ biến và phát triển sâu rộng hơn. Trong điều kiện biến đổi khí hậu toàn cầu hiện nay, xu hướng cắt giảm lãng phí cho các nguồn lực ngày càng trở nên bức thiết, trở thành chiến lược thích ứng với mọi doanh nghiệp, vừa nâng cao khả năng cạnh tranh, vừa đáp ứng các trách nhiệm về môi trường.
Với cách tiếp cận tập trung vào loại bỏ những hoạt động không tạo giá trị gia tăng, phương pháp sản xuất tinh gọn không chỉ làm giảm những lãng phí trong sản xuất: sai lỗi, thời gian chờ, sản xuất dư thừa mà còn đem lại những lợi ích về môi trường như: sử dụng ít năng lượng, nước và nguyên vật liệu hơn, giảm phát thải chất thải rắn và chất thải nguy hại, giảm phát thải chất ô nhiễm vào không khí.
Áp dụng phương thức sản xuất tinh gọn có thể loại bỏ những lãng phí và rủi ro về môi trường. Những lãng phí về môi trường sẽ gây ra những chi phí rất lớn cho doanh nghiệp, đó là những chi phí về nguyên vật liệu, chi phí thải bỏ và những chi phí cho các hoạt động quản lý tuân thủ và các thiết bị kiểm soát ô nhiễm. Những lãng phí về môi trường luôn là dấu hiệu của việc sản xuất không hiệu quả. Ví dụ, việc sử dụng các nguyên liệu nguy hại và hóa chất trong quá trình sản xuất thường đòi hỏi có những hoạt động hỗ trợ kèm theo như hoạt động báo cáo việc tuân thủ qui định pháp luật với cơ quan chức năng liên quan, sử dụng phương tiện bảo hộ lao động, đầu tư, vận hành và bảo trì các thiết bị kiểm soát ô nhiễm. Mà những hoạt động này lại không đem lại giá trị gia tăng cho khách hàng đồng thời có thể gây ra những rủi ro cho sự an toàn và sức khỏe của người công nhân. Do vậy, cần có các chiến lược, sự thay đổi quá trình hoặc sử dụng hóa chất thay thế có thể giảm những hoạt động không tạo ra giá trị gia tăng này. Phương thức sản xuất Lean sẽ giúp phát hiện và loại bỏ được những lãng phí về môi trường mang lại kết quả về mặt chi phí, chất lượng và thời gian.
Tại Nhật Bản, mô hình sản xuất tinh gọn đã trở nên rất phổ biến cho các doanh nghiệp không chỉ trong lĩnh vực sản xuất, mà cả trong dịch vụ. Chính phủ Nhật Bản cam kết thực hiện Nghị định thư Kyoto, với mục tiêu cắt giảm CO2 mạnh mẽ, đã đặt ra các yêu cầu khắt khe với các doanh nghiệp và tổ chức dịch vụ về mục tiêu cắt giảm cụ thể. Chính vì thế, nghiên cứu cắt giảm chi phí vận hành hiện là một trong các chiến lược được các công ty đầu tư nghiên cứu mạnh mẽ.
Tại Hoa Kỳ, những lợi ích của Sản xuất tinh gọn mang lại cho môi trường đã được Cục Bảo vệ môi trường (EPA) nghiên cứu từ những năm 1993. Các báo cáo khảo sát của EPA tại các doanh nghiệp đã cho thấy hiệu quả cắt giảm chi phí môi trường rõ nét, vì vậy EPA khuyến khích các doanh nghiệp và tổ chức nghiên cứu triển khai các mô hình quản lý sản xuất nhằm đạt hiệu quả cao hơn nữa.
Tại Việt Nam, sản xuất thân thiện với môi trường còn rất mới mẻ, và thiếu cam kết của các doanh nghiệp. Các mô hình quản lý sản xuất với chiến lược cắt giảm chi phí, và nâng cao hiệu quả hoạt động môi trường mới hầu như được thực hiện tại các công ty liên doanh hoặc nước ngoài tại Việt Nam.
Do vậy, việc nghiên cứu triển khai mô hình sản xuất tinh gọn cho các doanh nghiệp Việt Nam có ý nghĩa hết sức quan trọng giúp họ có được cách thức quản lý hiệu quả, nâng cao năng suất chất lượng đồng thời sẵn sàng đáp ứng được với những thách thức toàn cầu cả về vấn đề kinh doanh lẫn bảo vệ môi trường.
Trần Nguyệt Anh
Trung tâm Năng suất Việt Nam
