Phát triển là một quá trình qua đó con người trở nên ý thức được các cơ hội và thách thức, hình thành nên các phản ứng, đưa ra các quyết định và khởi xướng ra các hoạt động có tổ chức. Qúa trình này tuân theo một trình tự từ tri thức tới cảm hứng rồi tới hành động. Con người tiếp nhận tri thức, qua đó họ nhận thức được các cơ hội và thách thức. Khi tri thức đó đạt đến một mức nhất định (chín mùi), họ có động lực hay cảm hứng để chuyển tri thức đó thành hành động. Không quan trọng cơ hội lớn như thế nào hay sự cần thiết cấp bách ra sao, nếu không có tri thức đó thì chẳng có phản ứng thích hợp nào xảy ra. Tri thức là nền tảng cho mỗi bước trong quá trình phát triển. Nó cần cho việc tạo ra sự nhận thức về các cơ hội và thách thức, đánh giá thích hợp các thay đổi, tạo ra các phản ứng, lập kế hoạch hiệu quả, đưa ra các sáng kiến và thực hiện các sáng kiến này.

Tốc độ và mức độ phát triển phụ thuộc vào sự sẵn có của nguyên vật liệu, nguồn lực tài chính và công nghệ, nhưng về cốt lõi, sự phát triển là một quá trình liên quan đến con người, được xác định thông qua phản ứng của con người đối với môi trường xung quanh.

Tri thức đóng góp cho sự phát triển theo nhiều cách khác nhau: như nguồn lực sản xuất, như đầu vào chính yếu cho giáo dục, nghiên cứu khoa học và đổi mới công nghệ; như chất xúc tác cho thay đổi xã hội và phát triển kinh tế; và như nền tảng của sự văn minh và các giá trị văn hoá thúc đẩy sự hài hoà xã hội.

Vào những thời kỳ đầu, tài nguyên đất và khoáng sản đã tạo nên nguồn lực chính cho phát triển. Công nghệ hết sức sơ khai. Con người được định giá chủ yếu theo giá trị sức lao động cơ bắp của họ. Ngày nay, thông tin và tri thức đã và đang trở thành những đầu vào quan trọng của quá trình phát triển. Tất cả các hoạt động kinh tế ngày càng sử dụng nhiều tri thức. Để thành công, các lĩnh vực sản xuất công nghiệp hiện đại phụ thuộc ngày càng nhiều vào việc quản lý thông tin liên quan đến chất lượng, chi phí và việc lập kế hoạch cũng như chúng phụ thuộc vào việc quản lý các quá trình sản xuất. Lĩnh vực dịch vụ là lĩnh vực có tiềm năng to lớn về tạo việc làm và phát triển kinh tế trong nền kinh tế thế giới nhưng dịch vụ cũng là lĩnh vực dựa chủ yếu vào tri thức. Sự phát triển phi thường của việc làm tại Mỹ là do sự bành chướng nhanh chóng của lĩnh vực dịch vụ. Bốn lĩnh vực dịch vụ quan trọng nhất là: tài chính, bảo hiểm, y tế và giáo dục cũng là những lĩnh vực sử dụng nhiều đến tri thức.

Sự chuyển dịch từ nguồn lực là nguyên vật liệu tới nguồn lực dựa vào tri thức đang mở ra những cơ hội vô cùng to lớn cho các nước đang phát triển để gia tốc sự phát triển của mình. Các đặc tính của tri thức khác rất lớn so với đặc tính của các nguồn lực tài chính và nguyên vật liệu. Tri thức thì gia tăng vì nó được chia sẻ chứ không bị tiêu tốn. Tri thức không bị mất đi khi nó được cho không. Tri thức hoàn toàn có thể di chuyển với tốc độ cao và với chi phí thấp.

Sự phát triển phụ thuộc vào 3 quá trình tri thức:

Quá trình tim kiếm, kiến tạo và tiếp nhận tri thức thông qua các phát kiến khoa học, nghiên cứu & triển khai và chuyển giao công nghệ.
Quá trình quảng bá, chia sẻ tri thức thông qua các kênh chính thống và không chính thống từ những người phát triển/kiến tạo tri thức tới những người chịu trách nhiệm áp dụng tri thức trong xã hội.
Quá trình ứng dụng tri thức thông qua hoạt động chuyên môn trong các lĩnh vực, nhà máy, lớp học, bệnh viện và các lĩnh vực hoạt động khác để đạt được các kết quả thực tiễn.

“Tri thức” thường được hiểu như là một khả năng hành động hiệu quả.

Một hành động là “hiệu quả” nếu kết quả của nó gần với những gì mong đợi. Đối với các doanh nghiệp, kết quả mong đợi là giá trị thị trường, còn đối với các cơ quan quản lý nhà nước thì đó là các giá trị xã hội. Các hành động tạo ra giá trị được tổ chức thông qua các quá trình kinh doanh hay các quá trình tác nghiệp (Hình 1).

Hình 1: Tri thức tạo ra giá trị thông qua các quá trình tác nghiệp hay kinh doanh

“Thu nhập bình quân của 20 nước giàu nhất cao gấp 37 lần so với 20 nước nghèo nhất. Tỷ lệ này đã tăng nhanh gấp hai lần trong vòng 40 năm qua. Lý do chủ yếu là do không có sự tăng trưởng kinh tế đáng kể tại các nước nghèo do thiếu vốn, thiếu các nguồn lực phát triển cần thiết, đặc biệt là tri thức khoa học và công nghệ” - Theo báo cáo của Ngân hàng thế giới (WB) năm 2003.

Một dàn khoan dầu thông minh có thể “nhận biết được” hình dạng của bể trầm tích đang khoan, cũng như chiếc ô tô thông minh với các hệ thống kiểm soát động cơ có thể giám sát được hoạt động của các bộ phận chính và “biết được” khi nào chúng cần được bảo dưỡng hoặc chỉ đường cho lái xe. Đó chỉ là một vài ví dụ trong vô số các ví dụ cụ thể về tri thức có thể nâng cao giá trị của một sản phẩm dưới con mắt khách hàng mà chúng ta gặp ngày càng nhiều trong cuộc sống hiện tại và tương lai. Tri thức còn góp phần không nhỏ vào cải tiến các quá trình của doanh nghiệp. Có nhiều cá nhân và tổ chức nhìn bề ngoài đều thực hiện cùng một quá trình nhưng mức độ và hiệu quả hoạt động lại hoàn toàn khác nhau. Chính tri thức “tiềm ẩn” của một cá nhân có kinh nghiệm đã tạo ra sự khác biệt đó. Giá trị của tri thức còn được thể hiện trong các sản phẩm của một tổ chức, hay vốn trí tuệ của tổ chức đó (như bằng sáng chế, chứng chỉ), con người (tài sản con người) và các quá trình (vốn cơ cấu). Điều này càng trở nên rõ ràng hơn khi giá trị của công ty không chỉ được tính toán đơn thuần trên sổ sách theo các phép đo truyền thống trên cơ sở so sánh với các giá trị của thị trường mà còn phải tính đến quan điểm của thương trường đối với các giá trị vô hình nằm ngoài phạm vi hoạt động kế toán. Đối với các công ty công nghệ cao (như Microsoft) hay các công ty có trình độ tri thức cao (như các công ty công nghệ sinh học) thì yếu tố này còn quan trọng gấp nhiều lần.

Đóng góp của tri thức trong nền kinh tế Việt Nam

Việt Nam hiện vẫn đang còn là một quốc gia chậm phát triển. Sức cạnh tranh của cả nền kinh tế cũng như của các doanh nghiệp còn rất thấp so với các nền kinh tế khác trên thế giới, thậm chí với cả các nền kinh tế khu vực. Theo kết quả đánh giá về sức cạnh tranh của các nền kinh tế thế giới do Diễn đàn kinh tế thế giới tiến hành và công bố, Việt Nam đứng thứ 74 trên tổng số 117 nền kinh tế vào năm 2005 và đứng thứ 77 trong tổng số 125 nền kinh tế vào năm 2006. Cũng theo đánh giá này, Việt Nam đứng ở hạng cuối bảng trong số 8 nước khu vực (xem bảng 1). Bản đánh giá cũng cho thấy một số chỉ số của Việt Nam tốt hơn so với các nước khác, ví dụ đối với kinh tế vĩ mô, trong năm 2006, các chỉ số về y tế, giáo dục tiểu học ta đứng ở các thứ hạng 53, 56 tương ứng so với 125 nền kinh tế nhưng chỉ đứng ở vị trí 96 và 90 về các chỉ số đổi mới công nghệ và giáo dục đại học. Điều đáng lưu ý ở đây là hầu hết các chỉ số có thứ hạng thấp đều liên quan đến việc hấp thụ hay kiến tạo tri thức.

Bảng 1: Xếp hạng chỉ số cạnh tranh của Việt Nam và 8 nước khu vực so với 125 nền kinh tế thế giới năm 2006.

Đóng góp của tri thức vào sự phát triển kinh tế Việt Nam còn rất hạn chế. Sự tăng trưởng kinh tế chủ yếu do các yếu tố vốn và lao động tao nên. Trong những năm 1990-2001, chỉ số năng suất các nhân tố tổng hợp (TFP), kể cả tri thức/công nghệ, chỉ chiếm khoảng 6% trong thành phần của năng suất quốc gia. Tỷ trọng này thậm trí còn giảm đi trong những năm từ 2001 đến 2004. Hầu hết các công nghệ và thiết bị hiện đang áp dụng và khai thác tại các doanh nghiệp đều rất lạc hậu. Năng lực công nghệ của doanh nghiệp rất thấp nhưng đầu tư vào hoạt động nghiên cứu triển khai lại chưa được coi trọng. Theo đánh giá của Ngân hàng thế giới, mức phát triển của Việt Nam theo hướng nền kinh tế tri thức là rất chậm. Việt Nam xếp ở vị trí 91 về Chỉ số kinh tế tri thức (KEI) trong tổng số 128 nước khảo sát (xem Bảng 2).

Bảng 2- Các chỉ số tri thức của Việt Nam so với 8 nước trong khu vực

Hiểu rất rõ vai trò của tri thức đối với sự phát triển của đất nước nên Đại hội 9 của Đảng đã xác định đến năm 2020 phấn đấu đưa nước ta trở thành nước công nghiệp theo hướng hiện đại, 50% GDP do tri thức tạo ra.

Thay cho lời kết

Con người và những tri thức, ý tưởng mà con người sở hữu có giá trị vô cùng to lớn đối với sự phát triển của một quốc gia. Chúng ta thấy rằng, kinh doanh không chỉ đơn thuần là cạnh tranh, vì cạnh tranh có thể bị vô hiệu hoá bởi khả năng và sự sáng tạo vô hạn của con người. Sáng tạo và cải tiến giá trị chính là công cụ mạnh nhất để họ cạnh tranh trong tương lai.

Cuộc cạnh tranh sắp tới sẽ là cuộc chạy đua trong sáng tạo để tạo ra những giá trị mới và gia tăng giá trị cho khách hàng, cho chính bản thân doanh nghiệp và là cuộc chạy đua của tốc độ tiếp thu những ý tưởng mới. Cá nhân, doanh nghiệp hay quốc gia nào nắm bắt và thấu hiểu và tuân theo quy luật ấy sẽ là người chiến thắng trong tương lai.

Vũ Hồng Dân

Trưởng phòng Nghiên cứu Năng suất

Trung tâm Năng suất Việt Nam

Nguồn: Bài viết cho Diễn dàn Năng suất Chất lượng của Trung tâm Nắng suất Việt Nam